Materializm-historyczny

Czas i przestrzeń to tylko formy zmysłowego oglądu; przyczynowość, substancje, liczby, cały materialny wszechświat – to tylko twory umysłu.
Materia i zewnętrzny świat dany w doświadczeniu jest konstrukcją myślową podmiotu.
Krytyka substancjalnego ujęcia świata i umysłu.
To, co nazywamy rzeczywistością, przy analizie okazuje się konstrukcją umysłu.

Subiektywizm nadempirycznego podmiotu – warunkiem poznania przedmiotu jest natura podmiotu poznającego w ogóle, a nie taki czy inny ustrój poznajacego umysłu.

Rozum dyktuje prawa światu.
|| Myśl jest równie subiektywna jak wrażenia i tak samo jak one wprowadza ona subiektywność do poznania. ||
Podmiot poznając narzuca swe własne formy przedmiotom: dlatego odnajduje formy te we wszystkich przedmiotach, dlatego są one powszechne, ale za to są tylko subiektywne. Są umysłowi wrodzone, umysł zawiera je w sobie.
Myśl wprowadza do poznania czynnik powszechności, ale za to subiektywności. Wskutek tego poznajemy tylko zjawiska (wbrew metafizykom), ale poza zjawiskami istnieje niepoznawalny byt (wbrew subiektywnym idealistom).
Wiedza ludzka wyrażona w pojęciach, sądach i teoriach naukowych (podobnie jak wiedza potoczna) nie jest czymś, co człowiek otrzymuje z zewnątrz, lecz czymś, co sam tworzy. Środki, za pomocą których człowiek tworzy swoją wiedzę mają charakter subiektywny.
Subiektywne rozumienie czynników pojęciowych.
Nie ma absolutnego, bezstronnego spojrzenia na świat, gdyż zawsze wnosi się swoje a priori. Obraz świata jest wynikiem selekcji wrażeń.

Niepoznawalność rzeczy samej w sobie.
Wobec subiektywnej zależności poznania trzeba zrezygnować z teorii bytu – wbrew filozofom metafizycznym.
Rezygnacja z prób wskazania drogi prowadzącej od subiektywnego myślenia do obiektywnego świata, zakaz wypowiadania się (czyli spekulowania) o jego naturze, a nawet o jego istnieniu.
Rozgraniczenie między transcendentną i immanentną stroną rzeczywistości traci sens. Zarówno stanowisko realizmu, jak i idealizmu jest nie do przyjęcia, gdyż to ostatnie, jako zaprzeczenie pierwszego, nie moze być w ogóle w zrozumiały sposób sformułowane.
W odniesieniu do rzeczy samych w sobie pozostają tylko domysły i spekulacje, których nie można w jakikolwiek uzasadniony sposób konkluzywnie potwierdzić ani obalić. Żadne twierdzenie o rzeczach samych w sobie nie może zostać udowodnione.

Całkowite odwrócenie dotychczasowego sposobu myślenia, będąca rewolucją filozoficzną i przewrotem w dziejach filozofii europejskiej – krytyczna filozofia transcendentalna:
- nie myśl kształtuje się zależnie od przedmiotów, lecz, odwrotnie, przedmioty są zależne od myśli,
- podmiot poznający umożliwia przedmiot poznawany, jest jego warunkiem,
- formy naoczności (czas i przestrzeń) są warunkiem zmysłowego oglądania, a pojęcia (kategorie) są warunkiem wszelkiego doświadczenia w ogóle,
Umysł zabarwia zjawiska po swojemu.
„Przewrót kopernikański” pojęć jako próba wytłumaczenia istnienia i możliwości wiedzy (istnienia i możliwości sądów syntetycznych a priori), jej upewnienie, osiągnięta jednak za cenę subiektywizmu, ograniczenia wiedzy do samego doświadczenia.
Próba ufundowania „metafizyki naukowej”.
Rozwijanie przez umysł swych własnych form i podporządkowywanie im świata.

„Poznawanie” nie jest odzwierciedlaniem przedmiotów, lecz jedynie kształtowaniem ich przez umysł.
„Sprawdzianem prawdy” nie może być zgodność wyobrażeń z rzeczami, gdyż rzeczy nie są wprost dostępne i nie mogą być z wyobrażeniami porównywane. O „prawdzie” może stanowić jedynie wewnętrzna zgodność zjawisk i ich zgodnosć z wymaganiami umysłu.
Odwrócenie porządku zależności w relacji poznawczej.
Nie podmiot w swych operacjach poznawczych zależy od przedmiotu poznania, lecz odwrotnie: przedmiot poznania zależy w swym istnieniu i w swej naturze od podmiotu poznającego.
Poznanie nie polega na odbieraniu czystych danych empirycznych i ich interpretacji przez rozum, lecz jest ono procesem konstruowania przedmiotów poznania przez umysł z materiału wrażeniowego, który nie pochodzi z samego umysłu i nigdy nie jest mu nigdy dany w postaci czystej (surowej).
Koncecpja podmiotu aktywnego, konstruującego przedmioty własnego doświadczenia z materiału zmysłowego (treści wrażeniowych) – odwrócenie zadań klasycznej teorii poznania, czyli wykazywania, że w obrębie relacji poznawczej podmiotu i przedmiotu poznania świadomość poznawcza podmiotu uchwytuje realność przedmiotu poznawanego i zdolna jest adekwatnie uchwycić jego naturę.

Korelatywnosć podmiotu i przedmiotu
Zgodność doświadczenia z pojęciami jest faktem. Można go wytłumaczyć tylko na dwa sposoby:
1. doświadczenie umożliwia pojęcia,
2. pojecia umożliwiają doświadczenie.
Wobec sądów syntetycznych a priori pierwsza możliwość odpada, gdyż są one niezależne od doświadczenia.

Poznanie wyrasta z dwu pni, wypływa z dwóch źródeł i odbywa się w dwóch instancjach: zmysłowości (niższej władzy poznawczej) i intelekcie (wyższej władzy poznawczej).
Obie władze są w poznaniu niezbędne (ale nie równorzędne – nadrzędność intelektu), uzupełniają się i kontrolują nawzajem – wbrew racjonalizmowi, który nie doceniał zmysłow, i empiryzmowi, który nie doceniał intelektu (wbrew jednostronności monizmu epistemologicznego empiryzmu i racjonalizmu).
„Dane naoczne bez pojęć są ślepe, mysli bez treści naocznej są puste”.
Aby poznać rzecz, trzeba najpierw wejść z nią w kontakt, czego mogą dokonać jedynie zmysły, a następnie trzeba ją zrozumieć, czego może dokonać jedynie intelekt.
Dzięki zmysłowości przedmiot jest nam dany, a dzięki intelektowi jest on pomyślany.
Między tymi dwoma władzami zachodzi zasadnicza różnica, nie mogą one zamienić się swymi funkcjami: „zmysły nie mogą myśleć, intelekt nie może widzieć”.
Podkreślenie łączności zmysłów i intelektu, wbrew dotychczasowym tendencjom do ich separowania.
W każdym poznaniu przedmiotowym spotykają się dwa równouprawnione czynniki.

Poznanie nie ogranicza się do oglądania, musi ono, jako wyobrażenia (Vorstellungen), odnieść się do czegoś jako do przedmiotu i określić go przez nie za pomocą pojęć.
doświadczenie jest samo poznaniem domagającym się udziału intelektu, którego prawidło muszę w sobie założyć, zanim jeszcze dane mi są przedmioty, a więc a priori.

Twierdzenia, którym towarzyszy świadomość konieczności, nie mogą być empiryczne.
Poznanie ludzkie rozwija się i będzie się rozwijać, nigdy nie będzie zakończone, ale jego kierunek jest jeden i stały.
Apodyktyzm (antykontyngentyzm) – przekonanie o istnieniu wiedzy powszechnej i koniecznej. Nauka jest tworem koniecznym, wynikającym z wiecznych praw umysłu, nie zostawiającym pola dla dowolności.

Nauka i poznanie posiadają stałe formy, stałe kategorie.

Oprócz wiedzy apriorycznej (wiedzy w ścisłym tego słowa znaczeniu) istnieje wiedza empiryczna. „Poznanie, które zawierać może pewność li tylko empiryczną, jest tylko w przenośnym sensie tak zwaną nauką” (56)
Prawa a priori nie potrzebują ani nie mogą mieć dowodu, gdyż doświadczenie je od początku zakłada.
Przyczynowość jako konieczny postulat nauki.
Prawdy a priori mają źródło w ustroju umysłu ludzkiego.
Nauka musi mieć postać mechanistyczną, jako odpowiadającą apriorycznym formom poznania, jednakże nie przesądzą to nic o rzeczywistości, która może rządzić się innymi prawami niż mechaniczne.
Aprioryzm jako uzasadnienie powszechności, konieczności i bezwzględności poznania.
Wiedza nie oparta na doświadczeniu.